نتيجه‌گيرى دوران حضور مسلمانان در اسپانيا يكى از دوره‌هاى بسيار درخشان و در عين حال بسيار غمناك تاريخ اسلام است . درخشان است از آن رو كه مسلمانان در جايى بسيار دور از مركز خلافت و قدرتشان ، دولتى بر پا كردند كه نماد دانش و فرهنگ بود ؛ و تمدن اسلامى در اسپانيا با ويژگى علمى و فرهنگى شناخته شده است ؛ چيزى كه حتى مورخان اروپايى به آن اعتراف دارند و كتابهاى فراوانى نيز درباره‌اش نوشته‌اند . اما غمناكى آن از اين جهت است كه مسلمانان در هيچ نقطهء ديگرى به چنين سرنوشتى گرفتار نيامده‌اند . آنها در هر جا پاى نهادند ماندگار شدند و پرچم اسلام در آنجا برافراشته ماند ، اما اسپانيايى كه روزگارى همه‌اش از آن مسلمانان بود ، امروزه پيروان اسلام حتى به صورت يك اقليت نيز در آنجا حضور ندارند . چرا ؟ البته مورخان براى اين پرسش ، پاسخهاى بسيارى ذكر كرده و دلايل بسيارى را برشمرده‌اند ، اما به باور ما مهم‌ترين دليل زدوده شدن مسلمانان از اسپانيا ، عدم اهتمام به مرزها و مرزداران بود ؛ به اين معنا كه اگر آن همتى را كه صرف ساختن باغ و بناهاى بزرگ كردند ، براى استحكام مرزهايشان با مسيحيان صرف مىكردند و در انديشهء رفاه و معنويت مرزداران و سپاهيان بودند ، به طور قطع و يقين دولتشان پايدار مىماند و آن شكوه و عظمت به آسانى فرونمىريخت . ولى افسوس كه اين مهم از ذهنشان دور ماند و شد آنچه نبايد مىشد . پرسش و فعاليت : 1 . دربارهء چگونگى بيرون رانده شدن مسلمانان از اندلس پژوهشى تهيه كنيد . 2 . نتيجه‌اى را كه در پايان فصل گرفته شده است ، ارزيابى كنيد .